A xurisdición constitucional
Antecedentes
O modelo de xurisdición constitucional concentrada ao que responde o Tribunal Constitucional desenvólvese na Europa do período de entreguerras, cando xorden os primeiros tribunais constitucionais e, máis concretamente, nas constitucións de Austria e Checoslovaquia de 1920. Aínda que en diversos proxectos constitucionais (1873 e 1929) contemplábase un control de constitucionalidade, o Tribunal de Garantías Constitucionais, nacido nos inicios da xustiza constitucional europea, é o único antecedente do actual Tribunal Constitucional español. Establecido na Constitución do 9 de decembro de 1931 (artigo 122) e regulado mediante a Lei orgánica do 14 de xuño de 1933, inspirábase no modelo austríaco e era competente para, entre outras materias, o control da constitucionalidade das leis, o amparo en materia de garantías individuais, a resolución de conflitos entre a República e as rexións autónomas e o control da responsabilidade criminal do xefe do Estado, do presidente do Consello e dos ministros, do presidente e os maxistrados do Tribunal Supremo, e do fiscal da República. Existía unha nítida conciencia sobre a necesidade dun control da distribución territorial do poder e da efectividade dos dereitos fundamentais proclamados, aínda que o concepto carecía de madurez e de modelos consolidados, o cal se trasladou de forma case lóxica á configuración dun tribunal cunha natureza fortemente política e funcións moi dispares. Finalmente, o estalido da Guerra Civil española e o seu colofón determinou que a súa vida fora moi breve.
O Tribunal Constitucional español
Primeiros momentos
Creado pola Constitución española do 27 de decembro de 1978, ao que dedica o seu Título IX, a regulación do Tribunal Constitucional é obxecto da Lei orgánica 2/1979, do 3 de outubro (LOTC).
Os primeiros maxistrados, nomeados por reais decretos do 14 de febreiro de 1980 (publicados o 22 de febreiro), constituíronse o 25 dese mesmo mes como colexio de maxistrados, pois foron inicialmente só dez, dado que os dous restantes ata completar os doce dos que consta o Tribunal haberían de ser propostos polo Consello Xeral do Poder Xudicial, órgano constitucional que tampouco se constituíu nesa data. As súas sesións serían presididas por D. Manuel García-Pelayo e Alonso, como maxistrado de maior idade e no que actuaría como secretario de actas D. Rafael Gómez-Ferrer, como maxistrado máis novo. A partir dese momento e ata a súa constitución como Tribunal, que tería lugar o 12 de xullo, de acordo co establecido na Disposición adicional primeira da LOTC, os maxistrados nomeados consideran, e así o expresan na acta da súa primeira sesión, que é o seu deber […] e que poden e deben levar a cabo os traballos preparatorios que xulguen convenientes para asegurar un eficaz funcionamento do Tribunal desde o momento da súa constitución.
Finalizado o período de sesións das Cortes Xerais, e tal e como se establecía no artigo 9 da LOTC, os maxistrados proceden a elixir o 3 de xullo de 1980 a don Manuel García Pelayo como presidente e a don Jerónimo Arozamena Sierra como o seu vicepresidente, propoñen o seu nomeamento á súa Maxestade o Rei o 3 de xullo. Finalmente, o Tribunal Constitucional constitúese o 12 de xullo de 1980 baixo a presidencia deste último, e a apertura do seu rexistro xeral ten lugar o 15 de xullo para o efecto de comezar a exercer as competencias que a Constitución e a súa lei orgánica atribúenlle (Acordo do 14 de xullo). En palabras de quen fora o seu maxistrado e presidente, Francisco Tomás y Valiente, nun delicado equilibrio entre o respecto á independencia da nacente institución e o remedio á súa precariedade, o Goberno da nación atendeu as súas suxestións, aceptou iniciativas e contribuíu decisivamente a que en poucos meses o Tribunal dispuxese dos medios persoais e materiais necesarios para emprender o seu funcionamento en condicións favorables. Durante os primeiros momentos, o Tribunal reúnese no Centro de Estudos Constitucionais e pasa a ocupar posteriormente como sede provisional un edificio no Paseo de la Habana e, máis tarde, xa en 1981, o que é a súa sede actual, na rúa Domenico Scarlatti. Son meses de intensa actividade, nos que se ocupan de cuestións de moi diversa índole pero todas relacionadas coa posta en marcha do Tribunal, desde a decisión sobre do lema para figurar na medalla dos maxistrados (finalmente Libertas. Iustitia. Concordia) a decisións moito máis relacionadas coas tarefas cotiás.
A súa primeira resolución xurisdicional foi un auto ditado o 11 de agosto de 1980 nun recurso de amparo. E a súa primeira sentenza viu a luz o 26 de xaneiro de 1981. Desde entón e ata hoxe o Tribunal Constitucional creou unha extensa xurisprudencia, composta por máis de 8.000 sentenzas e preto de 17.000 autos.
Actividade internacional
O Tribunal Constitucional de España, que se beneficiou do modelo e experiencia doutros tribunais —entre os que destacan os de Alemaña, Austria, Italia e México— puido constatar a conveniencia das vías de cooperación internacional en todas as súas formas, tanto a través de contactos bilaterais como a través de reunións multilaterais.
Xa nos seus primeiros momentos, o Tribunal Constitucional comezou a súa actividade internacional, e foi convidado a participar en outubro de 1981 na V Conferencia de Tribunais Constitucionais Europeos, na que aceptou o compromiso de organizar a VI Conferencia en Madrid os días 22 ao 27 de outubro de 1984. Desde entón, o Tribunal participa non só na referida conferencia, senón que son moitas outras as actuacións en materia de cooperación internacional, entre as que destaca a Conferencia Iberoamericana de Tribunais Constitucionais de Iberoamérica, Portugal e España, impulsada polo Tribunal Constitucional no marco do Coloquio académico do XV aniversario da LOTC, en 1994, e que se constitúe como un marco estable de cooperación multilateral mediante conferencias periódicas dos tribunais e cortes con xurisdición constitucional de América Latina, Portugal e España. A reunión preparatoria da primeira conferencia tivo lugar en Cartaxena de Indias os días 20 e 21 de xaneiro de 1995.
Así mesmo, desde 1999 veñen realizándose as denominadas conferencias trilaterais de tribunais constitucionais de España, Portugal e Italia, así como outros eventos internacionais tales como seminarios, visitas de traballo etc.
O Tribunal Constitucional e os seus ciclos de renovación
O artigo 159.3 da Constitución dispón que os membros do Tribunal Constitucional serán designados por un período de nove anos e renovaranse por terceiras partes cada tres.
Na historia do Tribunal poden distinguirse, ao redor das súas renovacións, varios ciclos temporais de renovación completa. Dado que respecto dos maxistrados fundadores resultaba imposible cumprir simultaneamente coa regra da renovación por terzos e a de nove anos, a Constitución, na súa disposición transitoria novena, contemplaba que aos tres anos da primeira elección de maxistrados procederíase por sorteo a designar o grupo de catro membros da mesma procedencia electiva que houbese de cesar e renovarse, enténdese como tal grupo os designados a proposta do Goberno e do Consello Xeral do Poder Xudicial; e de novo, tres anos despois. Así se fixo, o cesamento correspóndelles aos maxistrados propostos polo Congreso dos Deputados, aínda que este votou a favor da continuidade de todos eles. A partir de aí e ata a data tiveron lugar dez renovacións do Tribunal, e o últimos catro maxistrados foron nomeados polo Real decreto do 20 de xullo de 2012. No período producíronse vacantes por renuncia ou falecemento e substitucións puntuais, ademais de atrasos máis ou menos dilatados consecuencia da maior ou menor puntualidade dos órganos que han de propoñer os novos maxistrados.
| Renovaciones |
Gobierno-CGPJ |
Senado |
Congreso |
| Inicio |
1980 |
| 1, 2 3 y 4 |
|
|
1983 |
| 1986 |
1989 |
1992 |
| 5, 6 y 7 |
1995 |
1998 |
2001 |
| 8, 9 y 10 |
2004 |
2007 |
2011-2012 |
| 11, 12 y 13 |
2013 o 2015 |
2016 o 2020 |
2019 o 2023 |
Así, desde a súa constitución ata a data o Tribunal Constitucional tiveron a condición de maxistrados deste un total de 59, e algún deles foi en máis dunha ocasión: